Sức khỏe sinh sản nam giới ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội thụ thai và quá trình chuẩn bị có con của mỗi gia đình. Nam giới cần quan tâm đến chất lượng tinh trùng, chức năng tình dục, bệnh lý đang mắc, thuốc đang sử dụng và các yếu tố từ lối sống. Việc chuẩn bị đúng từ sớm giúp hai vợ chồng nhận diện nguy cơ, chọn thời điểm thăm khám phù hợp và tránh tự dùng thuốc hoặc sản phẩm hỗ trợ thiếu căn cứ.
Nam giới chuẩn bị làm cha nên kiểm soát thuốc lá và rượu, duy trì cân nặng phù hợp, ngủ đủ, vận động đều, hạn chế tiếp xúc nhiệt kéo dài quanh tinh hoàn và kiểm tra các thuốc đang dùng. Tinh dịch đồ có thể được chỉ định khi hai vợ chồng chậm có thai hoặc người chồng có yếu tố nguy cơ.
Sức khỏe sinh sản nam giới là gì?
Sức khỏe sinh sản nam giới là trạng thái khỏe mạnh về cơ quan sinh dục, chức năng tình dục và khả năng sinh sản. Khái niệm này không chỉ liên quan đến việc có tinh trùng mà còn bao gồm khả năng sản xuất tinh trùng, vận chuyển tinh trùng, quan hệ tình dục và xuất tinh.
Một người có ham muốn và khả năng quan hệ bình thường vẫn có thể gặp bất thường về số lượng, độ di động hoặc hình dạng tinh trùng. Ngược lại, một kết quả tinh dịch đồ chưa đạt ngưỡng tham chiếu cũng không đồng nghĩa nam giới chắc chắn vô sinh.
Các thông số tinh dịch có thể dao động giữa những lần lấy mẫu. Kết quả cần được bác sĩ đánh giá cùng bệnh sử, khám lâm sàng và sức khỏe sinh sản của người vợ.
Khả năng sinh sản nam giới phụ thuộc vào yếu tố nào?
Quá trình sản xuất tinh trùng
Tinh trùng được sản xuất tại tinh hoàn, tiếp tục trưởng thành trong đường sinh dục và được đưa ra ngoài khi xuất tinh. Khả năng sinh sản có thể bị ảnh hưởng nếu tinh hoàn sản xuất ít tinh trùng, đường dẫn tinh bị tắc hoặc tinh trùng có độ di động kém.
Một chu kỳ sinh tinh cần khoảng vài tháng. Vì vậy, điều chỉnh lối sống hôm nay thường không tạo ra kết quả rõ rệt chỉ sau vài ngày. Bác sĩ có thể hẹn kiểm tra lại sau một khoảng thời gian phù hợp với tình trạng của từng người.
Số lượng, độ di động và hình dạng tinh trùng
Khả năng thụ thai không được quyết định bởi một chỉ số duy nhất. Bác sĩ thường xem xét thể tích tinh dịch, mật độ tinh trùng, tổng số tinh trùng, độ di động, hình dạng và những đặc điểm liên quan khác.
Một chỉ số thấp đơn lẻ chưa đủ để kết luận nam giới mất khả năng có con. Mức độ đáng lưu ý thường cao hơn khi nhiều thông số cùng bất thường hoặc kết quả bất thường lặp lại qua các lần xét nghiệm.
Chức năng cương và xuất tinh
Rối loạn cương, giảm ham muốn, đau khi quan hệ hoặc rối loạn xuất tinh có thể làm giảm cơ hội tinh trùng gặp trứng. Các biểu hiện này đôi khi liên quan đến tâm lý, bệnh chuyển hóa, bệnh nội tiết hoặc tác dụng của thuốc.
Nam giới không nên tự dùng thuốc tăng cường sinh lý khi chưa xác định nguyên nhân. Một số sản phẩm có thể không giải quyết đúng vấn đề và còn gây tương tác với thuốc điều trị bệnh nền.
Nội tiết và sức khỏe toàn thân
Hoạt động của tinh hoàn chịu sự điều hòa từ vùng dưới đồi, tuyến yên và các hormone sinh dục. Bất thường nội tiết có thể ảnh hưởng đến quá trình sinh tinh, ham muốn và chức năng cương.
Béo phì, đái tháo đường, bệnh tuyến giáp, một số bệnh tự miễn hoặc nhiễm trùng cũng có thể liên quan đến sức khỏe sinh sản. Tuy nhiên, không phải mọi nam giới chuẩn bị có con đều cần xét nghiệm toàn bộ hormone.
Bệnh lý tại tinh hoàn và đường sinh dục
Giãn tĩnh mạch thừng tinh, tinh hoàn ẩn, chấn thương tinh hoàn, viêm tinh hoàn hoặc tắc nghẽn đường dẫn tinh có thể ảnh hưởng đến khả năng có con. Một số trường hợp không có triệu chứng rõ và chỉ được phát hiện khi kiểm tra vì chậm có thai.
Siêu âm bìu không phải chỉ định thường quy cho tất cả nam giới. Phương pháp này thường được cân nhắc khi khám lâm sàng hoặc kết quả xét nghiệm gợi ý bất thường cần xác minh.
Nam giới chuẩn bị có con nên làm gì?
Nam giới chuẩn bị có con cần chăm sóc sức khỏe trước vài tháng, kiểm tra thuốc đang sử dụng và đi khám nếu có tiền sử bệnh lý sinh sản. Thuốc lá, uống nhiều rượu, steroid đồng hóa, testosterone ngoại sinh, béo phì và nhiệt độ cao kéo dài quanh tinh hoàn có thể ảnh hưởng đến quá trình sản xuất tinh trùng.
Ngừng hút thuốc và kiểm soát rượu
Hút thuốc có liên quan đến các thông số tinh dịch kém hơn. Uống nhiều rượu, dùng ma túy hoặc chất kích thích cũng có thể ảnh hưởng đến hormone, chức năng tình dục và quá trình sản xuất tinh trùng.
Việc ngừng hút thuốc nên được thực hiện càng sớm càng tốt. Nam giới gặp khó khăn khi cai thuốc có thể trao đổi với bác sĩ để chọn phương án hỗ trợ phù hợp với sức khỏe hiện tại.
Không tự sử dụng testosterone
Testosterone ngoại sinh có thể ức chế quá trình sinh tinh. Nam giới đang dùng testosterone dạng tiêm, gel, viên uống hoặc sản phẩm tăng cơ chứa hormone cần thông báo với bác sĩ khi chuẩn bị có con.
Không nên tự ngừng thuốc kê đơn khi chưa có hướng dẫn. Bác sĩ cần biết tên thuốc, liều dùng, thời gian sử dụng và lý do điều trị trước khi đưa ra phương án tiếp theo.
Duy trì cân nặng phù hợp
Thừa cân và béo phì có thể đi kèm rối loạn chuyển hóa, bất thường hormone và chất lượng tinh dịch thấp hơn. Nam giới nên điều chỉnh cân nặng từ từ bằng chế độ ăn cân đối và vận động đều.
Tập luyện quá sức, ăn kiêng quá nghiêm ngặt hoặc dùng steroid để tăng cơ đều có thể gây ảnh hưởng không mong muốn. Hình thức vận động cần phù hợp với thể trạng và bệnh nền của mỗi người.
Ăn đa dạng thay vì phụ thuộc thuốc bổ
Chế độ ăn nên có rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá, trứng, thịt nạc, đậu và nguồn chất béo phù hợp. Không có một món ăn riêng lẻ nào được chứng minh có thể chữa tinh trùng yếu hoặc bảo đảm mang thai.
Các sản phẩm chứa kẽm, selen, vitamin hoặc chất chống oxy hóa không nên được xem là lựa chọn mặc định. Bằng chứng về lợi ích đối với khả năng sinh con còn chưa đồng nhất, trong khi dùng quá liều có thể gây tác dụng không mong muốn.
Hạn chế nhiệt độ cao kéo dài quanh tinh hoàn
Tinh hoàn cần môi trường có nhiệt độ thấp hơn nhiệt độ cơ thể để sản xuất tinh trùng. Nam giới nên hạn chế ngâm nước quá nóng thường xuyên, đặt thiết bị tỏa nhiệt sát vùng bẹn hoặc tiếp xúc nhiệt nghề nghiệp kéo dài mà không có biện pháp bảo hộ.
Mặc quần lót hay sử dụng máy tính xách tay không phải nguyên nhân duy nhất gây khó có con. Bác sĩ cần xem xét nhiều yếu tố thay vì quy kết cho một thói quen đơn lẻ.
Ngủ đủ và kiểm soát căng thẳng
Thiếu ngủ có thể ảnh hưởng đến sức khỏe chuyển hóa, tâm trạng, ham muốn và đời sống tình dục. Hai vợ chồng nên trao đổi rõ về lịch sinh hoạt, thời gian quan hệ và áp lực trong quá trình mong con.
Việc biến quan hệ thành nhiệm vụ bắt buộc dễ tạo căng thẳng cho cả hai. Nếu chu kỳ của người vợ tương đối đều, quan hệ mỗi một đến hai ngày trong cửa sổ dễ thụ thai hoặc duy trì khoảng hai đến ba lần mỗi tuần thường là cách tiếp cận thực tế.
Kiểm tra nguy cơ nhiễm trùng lây truyền qua đường tình dục
Một số bệnh lây truyền qua đường tình dục có thể ảnh hưởng đến sức khỏe của cả hai người và thai kỳ sau này. Nam giới có tiền sử quan hệ nguy cơ, tiết dịch niệu đạo, tiểu buốt, tổn thương sinh dục hoặc bạn tình mắc bệnh cần được khám và xét nghiệm phù hợp.
Điều trị cần dựa trên chẩn đoán. Tự dùng kháng sinh có thể làm triệu chứng tạm lắng nhưng gây khó khăn cho việc xác định nguyên nhân.
Khám sức khỏe sinh sản nam gồm những gì?
Không có một gói xét nghiệm cố định phù hợp với tất cả nam giới. Bác sĩ thường bắt đầu bằng việc hỏi bệnh sử, tiền sử sinh sản, bệnh lý từng mắc, phẫu thuật, thuốc đang dùng và các vấn đề liên quan đến chức năng tình dục.
Nội dung khám nam khoa có thể bao gồm kiểm tra cơ quan sinh dục, tinh hoàn và những dấu hiệu liên quan. Xét nghiệm tiếp theo được chỉ định dựa trên thông tin thu thập được trong buổi khám.
Tinh dịch đồ
Tinh dịch đồ là xét nghiệm thường được sử dụng đầu tiên khi đánh giá khả năng sinh sản nam. Xét nghiệm cung cấp thông tin về thể tích tinh dịch, mật độ tinh trùng, tổng số tinh trùng, độ di động, hình dạng và một số đặc điểm liên quan.
Kết quả cần được đọc theo tiêu chuẩn của phòng xét nghiệm và bối cảnh lâm sàng. Một chỉ số thấp không đủ để kết luận vô sinh, trong khi kết quả nằm trong khoảng tham chiếu cũng không bảo đảm chắc chắn có thai.
Nam giới có thể tham khảo trước quy trình xét nghiệm tinh dịch đồ để biết cách chuẩn bị, lấy mẫu và bảo quản mẫu. Tuân thủ hướng dẫn giúp hạn chế sai lệch không cần thiết.
Xét nghiệm hormone
Xét nghiệm hormone thường được cân nhắc khi nam giới có giảm ham muốn, rối loạn cương, tinh trùng rất ít, không có tinh trùng, tinh hoàn nhỏ hoặc dấu hiệu gợi ý bất thường nội tiết.
Các xét nghiệm có thể bao gồm testosterone, FSH và những chỉ số khác theo nhận định của bác sĩ. Thực hiện toàn bộ xét nghiệm khi chưa có chỉ định có thể làm tăng chi phí nhưng không bổ sung giá trị cần thiết.
Xét nghiệm di truyền
Xét nghiệm di truyền không phải bước sàng lọc thường quy cho tất cả nam giới. Bác sĩ có thể chỉ định khi không có tinh trùng, mật độ tinh trùng rất thấp, có bất thường bẩm sinh hoặc tiền sử gia đình đáng chú ý.
Khi nào nam giới nên làm tinh dịch đồ?
Tinh dịch đồ có thể được chỉ định khi hai vợ chồng quan hệ đều đặn nhưng chưa có thai, người chồng từng gặp khó khăn sinh sản hoặc có yếu tố nguy cơ liên quan đến tinh hoàn. Xét nghiệm cũng có thể được thực hiện trước một số phương pháp hỗ trợ sinh sản.
Nam giới cần tuân thủ thời gian kiêng xuất tinh theo hướng dẫn của cơ sở xét nghiệm. Kiêng quá ngắn hoặc quá dài đều có thể ảnh hưởng đến kết quả.
Nếu lần xét nghiệm đầu tiên có bất thường, bác sĩ có thể đề nghị thực hiện lại vì các thông số tinh dịch có tính dao động sinh học. Thời điểm kiểm tra lại phụ thuộc vào mức độ bất thường, bệnh sử và mục tiêu đánh giá.
Dấu hiệu cần đi khám sức khỏe sinh sản sớm
Nam giới nên đi khám sớm khi có đau, sưng, khối bất thường ở bìu, tinh hoàn nhỏ, tinh hoàn không nằm đúng vị trí hoặc từng bị chấn thương tinh hoàn. Rối loạn cương, giảm ham muốn, xuất tinh đau, không xuất tinh hoặc tinh dịch có máu cũng cần được kiểm tra.
Người từng phẫu thuật vùng bẹn bìu, mắc quai bị có biến chứng viêm tinh hoàn, điều trị ung thư bằng hóa trị hoặc xạ trị không nên chờ đủ thời gian mong con mới đi khám.
Việc đánh giá cũng cần thực hiện sớm nếu nam giới từng sử dụng testosterone, steroid đồng hóa hoặc đã gặp khó khăn sinh sản với bạn tình trước.
Khi nào hai vợ chồng nên đi khám vì chưa có thai?
Nếu người vợ dưới 35 tuổi, chu kỳ đều và hai vợ chồng không có yếu tố nguy cơ rõ, có thể đi khám sau 12 tháng quan hệ đều đặn mà chưa có thai. Nếu người vợ từ 35 tuổi trở lên, mốc đánh giá thường được rút xuống còn 6 tháng.
Với phụ nữ trên 40 tuổi, hai vợ chồng nên trao đổi với bác sĩ sớm hơn. Việc trì hoãn chỉ để chờ đủ 6 hoặc 12 tháng có thể không phù hợp khi tuổi của người vợ đã cao hoặc một trong hai người có yếu tố nguy cơ.
Hai vợ chồng cũng nên đi khám sớm nếu người vợ có kinh nguyệt không đều, nghi ngờ lạc nội mạc tử cung, bệnh vòi tử cung, dự trữ buồng trứng giảm hoặc từng sảy thai nhiều lần. Bài viết chậm con phải làm sao cung cấp thêm cách xác định bước kiểm tra ban đầu cho cả hai người.
Những hiểu lầm thường gặp về sức khỏe sinh sản nam giới
Sinh lý bình thường có đồng nghĩa tinh trùng tốt không?
Không. Khả năng cương, xuất tinh và chất lượng tinh trùng có liên quan nhưng không phải là một. Nam giới vẫn có thể quan hệ bình thường dù tinh dịch đồ có bất thường.
Tinh dịch loãng có phải tinh trùng yếu không?
Không thể đánh giá chất lượng tinh trùng chỉ bằng mắt thường. Màu sắc, độ đặc hoặc lượng tinh dịch quan sát được không phản ánh đầy đủ mật độ, độ di động và hình dạng tinh trùng.
Kiêng xuất tinh lâu có giúp tinh trùng khỏe hơn không?
Không nên kiêng xuất tinh kéo dài chỉ với mục đích “để dành” tinh trùng. Khoảng kiêng trước khi làm tinh dịch đồ cần tuân theo hướng dẫn của cơ sở xét nghiệm. Trong thời gian mong con, quan hệ đều đặn thường phù hợp hơn việc chỉ chờ một ngày duy nhất.
Uống thuốc bổ có bảo đảm mang thai không?
Không có thuốc bổ nào bảo đảm mang thai nếu chưa xác định nguyên nhân. Khả năng có con còn phụ thuộc vào người vợ, tuổi của hai người, thời điểm quan hệ và các bệnh lý liên quan.
Tinh dịch đồ bất thường có bắt buộc làm IVF không?
Không. Hướng xử trí phụ thuộc vào mức độ bất thường, nguyên nhân, thời gian mong con và sức khỏe sinh sản của người vợ. Một số trường hợp có thể điều trị nguyên nhân hoặc theo dõi trước khi cân nhắc kỹ thuật hỗ trợ sinh sản.
Câu hỏi thường gặp khi chuẩn bị làm cha
Nam giới nên chuẩn bị sức khỏe trước khi có con bao lâu?
Nam giới nên bắt đầu chăm sóc sức khỏe trước kế hoạch có con khoảng vài tháng. Khoảng thời gian này phù hợp với chu kỳ sản xuất và trưởng thành của tinh trùng, đồng thời giúp kiểm soát bệnh nền hoặc điều chỉnh thuốc khi cần.
Nam giới trên 40 tuổi có còn khả năng có con không?
Nam giới trên 40 tuổi vẫn có thể có con. Tuy nhiên, tuổi của người cha có liên quan đến sự suy giảm một số thông số tinh dịch và mức tăng nhỏ của một số nguy cơ đối với con. Nguy cơ tuyệt đối trong từng trường hợp cần được bác sĩ hoặc chuyên gia di truyền giải thích cụ thể.
Kết quả tinh dịch đồ bình thường có cần khám thêm không?
Kết quả tinh dịch đồ bình thường là thông tin có giá trị nhưng không loại trừ mọi nguyên nhân gây chậm có thai. Nếu hai vợ chồng đã qua mốc cần đánh giá, người vợ vẫn cần được kiểm tra song song và người chồng có thể được khám thêm theo chỉ định.
Nam giới có nên tự mua thuốc cải thiện tinh trùng không?
Không nên tự dùng thuốc khi chưa biết nguyên nhân. Một số sản phẩm không có bằng chứng rõ, trong khi testosterone và steroid đồng hóa còn có thể làm giảm hoặc ngừng quá trình sinh tinh.
Cần chuẩn bị gì trước buổi tư vấn?
Nam giới nên ghi lại thời gian hai vợ chồng đã mong con, tần suất quan hệ, tiền sử có con, bệnh lý từng mắc, phẫu thuật, chấn thương vùng sinh dục và các triệu chứng đang gặp.
Danh sách thuốc kê đơn, thực phẩm bổ sung, sản phẩm tập gym và kết quả xét nghiệm cũ cũng nên được mang theo. Thông tin đầy đủ giúp bác sĩ hạn chế chỉ định trùng lặp và xác định vấn đề cần ưu tiên.
Nếu hai vợ chồng chưa biết nên bắt đầu từ đâu, bạn có thể đăng ký tư vấn online miễn phí để được hướng dẫn bước chuẩn bị ban đầu. Tư vấn trực tuyến không thay thế việc khám, xét nghiệm hoặc chẩn đoán trực tiếp.
Chủ động chăm sóc sức khỏe trước khi có con
Chăm sóc sức khỏe trước khi mang thai không phải trách nhiệm riêng của người vợ. Người chồng cần kiểm soát lối sống, rà soát thuốc đang dùng và đi khám khi có yếu tố nguy cơ. Hai vợ chồng cũng nên được đánh giá cùng thời điểm nếu đã quan hệ đều đặn nhưng chưa có thai.
Sức khỏe sinh sản nam giới cần được đánh giá bằng bệnh sử, khám lâm sàng và xét nghiệm phù hợp thay vì kinh nghiệm truyền miệng. Một biểu hiện bất thường hoặc một lần tinh dịch đồ chưa đủ để kết luận vô sinh. Bác sĩ cần xem xét kết quả của người chồng cùng tuổi, sức khỏe và khả năng sinh sản của người vợ trước khi đưa ra hướng theo dõi.
Nguồn tham khảo: Tổ chức Y tế Thế giới, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ, hướng dẫn đánh giá vô sinh nam của AUA và ASRM.
Thông tin trong bài mang tính giáo dục sức khỏe, không thay thế việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị y khoa.
